آنچه در این مطلب می خوانید:
مناقصات از لحاظ مراحل بررسی به مناقصات تک مرحله ای و دو مرحله ای تقسیم بندی می شوند؛ آیا میدانید، مناقصه دو مرحلهای چیست و چه تمایزی با مناقصه تکمرحلهای دارد؟
در پروژههای پیچیده و پرریسک، مسئله اصلی «چه کسی ارزانتر است» نیست، بلکه «چه کسی واقعاً میتواند پروژه را به سرانجام برساند» است؛ اینجا دقیقا جاییست که مناقصهی دو مرحلهای کاربرد خود را نشان میدهد. اگر میخواهید بدانید مناقصه دومرحلهای چیست و چگونه برگزار میشود یا میخواهید با قوانین، شرایط و کاربرد مناقصه دو مرحلهای آشنا شوید،این مقاله مجله هزاره، راهنمای کاملی برای شماست.
مناقصه دو مرحلهای چیست؟
مناقصه دو مرحله ای مناقصه ای است که در آن پیشنهادهای فنی و مالی مناقصهگران در دو مرحله جداگانه بررسی میشود. در مرحله اول، ابتدا کمیته فنی توان فنی و بازرگانی شرکتکنندگان را ارزیابی میکند، سپس پیشنهادات فنی پذیرفتهشده، حداکثر تا دو هفته زمانی به اطلاع کمیسیون مناقصه میرسد.
پس از آن در مرحلهی دوم مناقصه دو مرحلهای، پاکات قیمتها باز میشوند و برنده مناقصه براساس بهترین کیفیت با صرفه اقتصادی انتخاب شود، نه الزاما پایینترین قیمت!
کاربرد مناقصه دو مرحله ای
مناقصه دو مرحلهای برای پروژههای پیچیده، خرید کالاهای خاص یا خدمات فنی تخصصی کاربرد دارد. زیرا این فرآیند با هدف ارزیابی دقیق فنی، بازرگانی و کیفی پیشنهادها انجام میشود و پیش از بازگشایی پاکتهای قیمت تضمین میکند که فقط شرکتهای واجد شرایط با توان و تخصص فنی لازم اجازه شرکت در مناقصه را دارند.
بنابراین زمانی از مناقصات دو مرحله ای استفاده می شود که نیاز به ارزیابی دقیق فنی، مدیریت ریسک یا خرید کالا/خدمات پیچیده باشد. به طور کلی کاربردهای اصلی مناقصه دو مرحله ای عبارتنداز:
- پروژههای فنی و مهندسی پیچیده: مواردی که مشخصات فنی دقیق آنها نیاز به بررسی کارشناسی دارد (نظیر ساخت نیروگاه یا پروژههای عمرانی خاص).
- خرید تجهیزات تخصصی: هنگامی که کیفیت و کارایی کالا بر قیمت ارجحیت دارد.
- ارزیابی کیفیت پیش از قیمت: زمانی که مناقصهگذار میخواهد قبل از باز شدن قیمتها، توانایی فنی مناقصهگران را سنجیده و تایید صلاحیت کند.
- تبدیل کیفیت به کمیت: در مواردی که نیاز است استانداردهای فنی به واحدهای پولی قابل مقایسه تبدیل شوند.
انواع مناقصه دو مرحله ای
مناقصات دومرحلهای براساس نحوهی دعوت شرکتکنندگان به دو دسته تقسیم میشوند؛ مناقصه محدود و عمومی دو مرحلهای.
مناقصه محدود دو مرحله ای
در مناقصه محدود دومرحلهای، مناقصهگزار تنها از پیمانکار دعوت میکند تا در مناقصه شرکت کنند.این نوع مناقصه معمولاً برای پروژههای پیچیده یا با حساسیت بالا کاربرد دارد و به دلیل محدود بودن شرکتکنندگان، فرآیند ارزیابی سریعتر و هدفمندتر انجام میشود.
مناقصه عمومی دومرحله ای
در این نوع مناقصه دو مرحلهای، فراخوان مناقصه به صورت عمومی منتشر میشود و هر شرکت واجد شرایط میتواند مدارک خود را ارائه دهد. در مرحله اول، صلاحیت، سوابق و توان فنی مناقصهگران (ارزیابی کیفی) بررسی میشود و سپس در مرحله دوم، با بررسی پیشنهادهای فنی و مالی واجدین شرایط ، برنده انتخاب میشود.
مناقصه دومرحله ای با ارزیابی کیفی:
«بررسی فنی‑بازرگانی یا کیفی پیشنهادها» جزء جدانشدنی مناقصات دومرحلهای است؛ یعنی عملا مناقصه دو مرحلهای بدون ارزیابی کیفی وجود ندارد. زیرا در این نوع مناقصه هدف انتخاب باکیفیتترین پیشنهاد است، پس بازگشایی پاکتهای مالی مناقصهگران تنها پس از انجام ارزیابی فنی‑بازرگانی یا کیفی مجاز است تا ریسک اجرای پروژه را کاهش یابد.
مناقصه دو مرحله ای با ارزیابی فشرده:
«ارزیابی فشرده» یک اصطلاح قانونی مستقل در قانون مناقصات ایران نیست و صرفاً در متن اسناد مناقصه و آگهیها بهعنوان توضیح اجرایی به کار میرود. زمانی که در آگهی یا سند مناقصه به این عبارت اشاره میشود، یعنی ارزیابی معیارهای تخصصی در مرحله اول با سرعت بیشتر یا با سازوکار سادهتر انجام میشود و این به معنای تغییر چارچوب قانونی مناقصه دو مرحلهای نیست.
مراحل برگزاری مناقصه دو مرحله ای
مناقصه دو مرحلهای که به عنوان مناقصه دو پاکتی نیز شناخته می شود، یک روش تدارکاتی است که شامل دو مرحله مجزا است: صلاحیت و مناقصه. در مرحله اول، مناقصه گران مدارک صلاحیتی را ارائه می دهند که صلاحیت و توانایی خود را اثبات میکند، فقط داوطلبان واجد شرایط وارد مرحله دوم می شوند و در آنجا پیشنهادات خود را ارائه می دهند.
در مرحله دو مرحله ای صلاحیت پیشنهاد، مناقصه گران مدارکی از قبیل مشخصات شرکت، صورت های مالی، صلاحیت فنی و سوابق را ارائه می کنند. مقام قراردادی این اسناد را ارزیابی می کند تا فهرست کوتاهی از مناقصه گران واجد شرایط را وارد کند و سپس از آن ها برای ارائه پیشنهادات در مرحله مناقصه دعوت می شود.
باتوجه به ماده 9 قوانین برگزاری مناقصات میتوان گفت؛ مراحل اصلی برگزاری مناقصه دو مرحله ای به شرح زیر است:
- تامین منابع مال
- تعیین نوع مناقصه دو مرحلهای، عمومی یا محدود)
- تهیه و تدوین اسناد مناقصه
- ارزیابی کیفی مناقصهگران در صورت لزوم
- فراخوان مناقصه
- ارزیابی پیشنهادها
- تعیین برنده مناقصه
- انعقاد قرارد
قانون و شرایط برگزاری مناقصات دو مرحله ای
لزوم تعیین تک مرحله ای یا دو مرحله ای بودن مناقصات بر عهده دستگاه مناقصه گزار خواهد بود. در مناقصه دو مرحله ای علاوه بر ارزیابی کیفی، ارزیابی فنی و بازرگانی مناقصه گر هم براساس بند الف و ب ماده ۱۹ انجام می گیرد. بر اساس ماده ۱۲ قانون برگزاری مناقصات در ارزیابی کیفی مناقصه گر، باید موارد زیر مورد بررسی قرار بگیرد:
- ارائه تضمین کیفیت از سوی مناقصه گر در برابر کالا یا خدماتی که قرار است تامین کند.
- داشتن تجربه و دانش کافی در خصوص کالا یا خدماتی که مناقصه گر خواهان تامین آن است.
- داشتن حسن سابقه و ارائه مدارکی در این خصوص از جانب کارفرمایان پیشین در ارزیابی کیفی مناقصه گران لحاظ می شود.
- داشتن پروانه و صلاحیت انجام کار، در مناقصات پیمانکاری پیمانکار باید گواهینامه صلاحیت پیمانکاری داشته و در مناقصات تامین کالا مناقصه گزار باید دارای استانداردهای کیفیت، تولید، نصب یا بهره برداری باشد.
- در اختیار داشتن بنیه مالی لازم و ارائه مدارکی که نشان دهنده بنیه و توان مالی مناقصه گران باشد، در ارزیابی کیفی مناقصه گر مفید خواهد بود.
- ارزیابی فنی و بازرگانی پیشنهادات پیش از گشایش پاکت های قیمت مناقصه گران انجام می گیرد.
نحوه شرکت در مناقصه دو مرحله ای
طبق ماده ۱۹ قانون برگزاری مناقصات؛ مناقصه دومرحلهای برای پروژههای عمرانی یا خرید تجهیزات خاص، الزامی یا مفید است. پس اگر قصد شرکت در یک مناقصه دومرحلهای را دارید، ابتدا باید مدارک صلاحیت فنی و توان اجرایی خود را ارائه کنید تا پس از تایید وارد مرحله دوم شوید، سپس پیشنهاد مالی خود را ارائه میدهید و در مرحله اول ( ارزیابی فنی-بازرگانی) پاکتهای «الف» و «ب» باز میشوند.
پس از بازشدن پیشنهادات، کمیته فنی-بازرگانی مدارک شما را بررسی کرده و بر اساس معیارهای اعلام شده در اسناد، به شما امتیاز میدهد. اگر امتیاز فنی لازم برای مرحله دوم مناقصه را کسب نکنید، از گردونه رقابت خارج شده و پاکت قیمت (ج) شما در مناقصه دو مرحلهای باز نخواهد شد.
نمونه اسناد مناقصه دو مرحله ای
در مناقصه دو مرحلهای، اسناد مناقصه باید بهگونهای تنظیم شوند که امکان ارزیابی مستقل فنی-بازرگانی در مرحله اول و بررسی پیشنهاد مالی در مرحله دوم فراهم باشد. مهمترین نمونه اسناد مناقصه دو مرحلهای عبارتاند از:
- آگهی یا دعوتنامه مناقصه
- دستورالعمل شرکت در مناقصه
- شرح خدمات یا مشخصات فنی پروژه
- معیارها و جداول ارزیابی فنی
- فرمهای پیشنهاد فنی
- فرمهای پیشنهاد مالی (مرحله دوم)
- پیشنویس قرارداد و شرایط عمومی و خصوصی پیمان
- ضمانتنامهها و تعهدنامههای قانونی
بدون این اسناد، مناقصه از نظر حقوقی معتبر نیست، زیرا تمامی تعهدات، امتیازدهیها و تصمیمگیریها باید مستند به مفاد همین مدارک باشد.
نحوه محاسبه ضریب تاثیر در مناقصات دو مرحله ای
ضریب تاثیر در مناقصات دو مرحلهای، عددی است که مشخص کننده اهمیت امتیاز فنی در کنار قیمت پیشنهادی می باشد. به بیان سادهتر، این ضریب نشان دهنده این است که چه مقدار از وزن نهایی انتخاب برنده، به کیفیت فنی پیشنهادی و چه مقدار به قیمت پیشنهادی اختصاص داده میشود.
محاسبه دقیق ضریب تاثیر مناقصه دو مرحلهای به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله نوع پروژه، پیچیدگی فنی آن، و سیاستهای سازمان برگزارکننده مناقصه. معمولاً این ضریب به صورت درصدی بین صفر تا یک تعیین میشود. هرچه ضریب تاثیر بالاتر باشد، اهمیت امتیاز فنی بیشتر و قیمت پیشنهادی کمتر تاثیرگذار خواهد بود.
اشتباهات رایج شرکتکنندگان در مناقصه دو مرحلهای
در مناقصه دو مرحلهای بزرگترین اشتباه این است که برخی شرکتها مرحله ارزیابی فنی را کماهمیت میدانند و تمرکز را فقط روی قیمت میگذارند؛ در حالی که نداشتن حداقل امتیاز فنی یعنی حذف قطعی از رقابت. به علاوه، برای موفقیت در مناقصه دو مرحلهای، تطبیق کامل مدارک با اسناد مناقصه و ارائه پیشنهاد فنی دقیق و مستند ضروری است.
به طور خلاصه، مناقصه یک مرحله ای و دو مرحله ای دو روش مختلف تدارکاتی هستند که هر کدام مزایا و معایب خاص خود را دارند. مناقصه تک مرحله ای کارایی، شفافیت و سادگی را ارائه می دهد و برای پروژه های ساده با الزامات روشن مناسب است. از سوی دیگر، مناقصه دو مرحله ای، رقابت، کیفیت و کاهش ریسک را با پیش صلاحیت ها قبل از ارزیابی قیمت ارائه می دهد.
هنگام انتخاب بین مناقصه یک مرحله ای و دو مرحله ای، پیچیدگی، اهداف و عوامل خطر پروژه باید در نظر گرفته شود تا مناسب ترین رویکرد تعیین شود. با پیروی از بهترین شیوه ها و حفظ شفافیت و انصاف، سازمان ها می توانند فرآیند های مناقصه خود را بهینه کرده و به نتایج موفقیت آمیزی دست یابند.
